Ongenuanceerd genuanceerd

Ik heb gisteren wat in het boek “De wijde lucht omvatten” van de autist Daniel Tammet gelezen. Door mijn concentratiestoornissen lees ik altijd maar een paar bladzijden na elkaar. Maar het boek was toch wel heel herkenbaar en daarom wel grappig.

Tammet komt met berekeningen die aan moeten tonen dat het spelen op de lotto niet erg slim is, dat je bijvoorbeeld zeven keer meer kans hebt om door een bliksem getroffen te worden dan de hoofdpot te winnen. Hij gaat er dan op verder en vermoed dat het de armste mensen zijn die erop spelen omdat die er het meest op hopen, maar hij vind dat dom, want dan komt er weer een berekening hoeveel ze kunnen sparen door niet op de lotto te spelen. Helemaal op het einde vertelt hij nog dat het ook wel kan zijn dat mensen het gewoon spannend vinden en ook daarom meespelen.

Erg herkenbaar en omdat het voor mij herkenbaar is, vind ik het ook wel grappig, voor mezelf dan, kijkend naar mezelf, figuurlijk gesproken.

Als ik van iets overtuigd ben, ben ik ook geneigd om daar een héél lang en vurig betoog over te houden, waar ik ook cijfers en andere informatie zal bij betrekken. Soms ook vergelijkingen maken die achteraf bekeken krom kunnen zijn. Wat hij ook doet is het hebben over “mensen die het minste geld” hebben, wat mij niet zo erg fijngevoelig leek, maar ik merk dat soms bij een ander en hoe ik ook mijn best doe, vaak zeg ik zelf ook van die minder fijngevoelige dingen. En je weet dat dus maar pas als anderen daar een opmerking over maken, wat mij jongstleden nog maar eens gebeurd is. Da’s trouwens heel wat minder grappig en een van de frustraties waar ik mee moet leven.

Daarna probeert hij zijn betoog te nuanceren, maar dat gebeurd dan op zo’n karige manier dat het niet erg veel uitmaakt. Maar da’s toch ook iets dat ik herken. Je probeert te leren om evenwichtig te zijn, dingen vanuit verschillende oogpunten te bekijken, maar echt lukken gebeurt dat toch niet zo vaak.

Wanneer mensen met communicatief talent – laat ons zeggen een deel van de groep niet-autisten – een overtuiging proberen te poneren, heb ik gemerkt dat ze dat verdomd evenwichtig en genuanceerd kunnen overbrengen. Maar dat betekent niet per definitie dat de stelling/boodschap/mening ook genuanceerd is. Ze hebben gewoon het talent om het zo te laten overkomen. Een autist blijft toch altijd een figuurlijke olifant in de taalwinkel, slim communiceren zit er vaak niet in. Je zou kunnen zeggen, het is wel eerlijker, maar daar heb je uiteindelijk niets aan als je als olifant teveel vernield hebt.

Functioneel Contact

Ik was erg blij toen ik op latere leeftijd een autisme diagnose kreeg. Eindelijk antwoorden op vragen waar ik al mijn hele leven mee zat. Een beetje optimistisch dacht ik eerst dat zowat alles figuurlijk op zijn plaats viel, maar dat is natuurlijk niet zo.

Iets wat mij nog altijd bezig houdt is waarom ik van kindsaf nooit behoefte heb gehad aan sociaal contact. Het is er echt nooit geweest. In de DMS IV staat dat autisten geen interesse tonen om sociaal contact te hebben met leeftijdsgenoten, maar als ik in de praktijk kijk… Ik ben nu bijna tien jaar op het internet en wat me telkens weer opvalt is dat veel andere autisten klagen over eenzaamheid of over het feit dat ze geen relatie hebben. Ik heb echt de indruk dat veel autisten echt wel sociaal contact willen, maar dat het hen niet lukt, dat is wat anders dan het niet willen. Ook in de film Mozart en de Whale wordt dit aangehaald, net zoals in het boek “een gat in mijn hart”, dat over eenzaamheid gaat en geschreven werd door een persoon met autisme.

Ik vraag me dan af waar het vandaan komt, mijn gebrek aan behoefte voor sociaal contact. Het is altijd zo geweest. Hoort het eerder bij de persoonlijkheid dan het een gevolg zou zijn van autisme ? Het feit zelf dat het zo is vind ik niet erg, want ik ben nu eenmaal heel erg graag alleen. Wat me wel een beetje stoort  is dat het erg egocentrisch overkomt en ook zo wel is.

Toen ik de film ‘Snow Cake’ zag, maakte dat echt wel wat los. Ik lijk niet op het hoofdpersonage, ik heb geen mentale achterstand, maar er is wel een ding dat ik zo erg herkende. Het niet hebben van sociaal contact, maar het hebben van functioneel contact. Dat is het hebben van contact met mensen met een functionele reden, geen sociale. Dat is bijvoorbeeld een bezoek bij de dokter of psycholoog, maar ook gewoon met andere mensen, maar dus met een reden. Zij kunnen iets functioneels voor mij doen of ik voor hen. Maar contact zonder dat, dat is altijd moeilijk geweest. Natuurlijk kwam en komt het wel voor, maar erg weinig en ik hou het meestal ook nooit lang vol.

Soms kan functioneel contact na een tijd gaan lijken op sociaal contact, maar het moet toch altijd functioneel blijven. Puur sociaal contact loopt altijd gauw ten einde, omdat ik er geen talent voor heb en omdat ik er geen behoefte aan heb en bovendien dat ik vaak ook de energie er niet voor heb. Het niet kunnen inschatten van gepaste wederkerigheid is ook een probleem. Lang heb ik me daar zorgen over gemaakt, dat het niet wilde lukken en daardoor vooral bang was om asociaal gevonden te worden. Het is dan beter om geen “activiteit” na te streven waar het niet mee wil lukken, vooral omdat de behoefte er niet is maar uitsluitend de opportuniteit.

Wat me daar dus aan stoort is dat ik de indruk zou kunnen geven dat ik mensen alleen maar zou appreciëren wanneer ik ze nodig heb, zoals dus in de film ’snow cake’, waar het hoofdpersonage alleen maar de behoefte heeft om haar buurvrouw te zien wanneer die haar vuilzakken komt buiten zetten. Het is niet dat ik geen appriciatie zou hebben, maar hoe leg je dat uit aan iemand, dat je geen behoefte hebt voor sociaal contact nadat het functioneel contact ten einde is ? Ik apprecieer echt wel mensen, ook in mijn contacten met hen, maar het zal altijd een minimaal contact blijven.

Misschien, zwart-wit denker dat ik ben, heb ik gewoon behoefte om het een plaats te kunnen geven, ergens in de figuurlijke juiste schuif te classeren, alleen heb ik de juiste plaats nog niet gevonden. Ik krijg teveel tegenstrijdige en verwarrende signalen van anderen. Da’s natuurlijk mijn probleem, niet dat van hen.

De Controversiële Mens

Mijn ouders zijn geboren tijdens de tweede wereldoorlog en mijn grootouders waren twintigers tijdens die tijd. Ik kreeg er af en toe wel wat over te horen maar zoals ik het me herrinner wist ik echt niet waar dat over ging, behalve dat het een slechte tijd was. Later wanneer ik de dingen beter kon beseffen was ik geshockeerd te horen over de holocaust. Hoe kan dat nu ? Volwassenen waren (in mijn beleving) toch altijd verstandige mensen.

De tweede wereldoorlog heeft me altijd erg geïnteresserd, vooral omdat ik het niet kon begrijpen en het zo wilde begrijpen. Het begrijpen kwam stilletjesaan, al zal ik het misschien nooit helemaal begrijpen. Er is een lange fase geweest waar ik vermoedde dat mensen zoals Hitler buiten slecht, ook ziek zijn, ziek in de hersenen op een erg kwalijke manier, dat geloof ik nog steeds.

Waar ik veel langer heb over gedaan is proberen te snappen waarom er bij zulke conflicten en gruweldaden, er zo weinig mensen in opstand komen, of er wat van zeggen. Ik begreep dan dat mensen bang zijn en het gewoon niet durven. Dat begreep ik ook wel, bang om zelf devolgende te zijn die weggevoerd wordt. Maar waarom deden er zoveel mensen mee ? Je gedeist houden kan ik nog snappen, maar effectief de beulen mee gaan helpen en zelf beul worden ? Dat was moeilijk te begrijpen.

Er is momenteel een interessante reeks op de BBC over de oorsprong van de mens (Incredible Human Journey) over het vertrek van de mens uit Afrika. In aflevering drie ging het over de aankomst in Europa. Er werden daar een aantal feiten die zeker zijn naar voor gebracht. De neanderthaler leefde al enkele honderdduizenden jaren in Europa, ze hadden betere instrumenten, waren fysiek sterker en hoogstwaarschijnlijk niet dommer. Ze zouden alleen minder sociaal zijn geweest, minder netwerking hebben gehad. Zonder dat er bewijzen voor zijn, er valt wel wat voor te zeggen. De moderne mens verscheen 40.000 jaar geleden in Europa, niet veel later was de neanderthaler uitgestorven. Zonder dat het bewezen kan worden, maar hebben we hier te maken met de allereerste volkerenmoord ? Op het internet wordt dat op verschillende websites naar voor gebracht, naast andere theorieën. Maar als je de recente geschiedenis van de mens kent is het wel een plausibele optie.

De hele menselijke geschiedenis wordt gekenmerkt door conflicten, wij tegen zij, oorlogen, etnische zuiveringen, de holocaust. Het is de ultieme uitkomst van conflicten tussen twee groepen.

Gelukkig loopt het niet altijd zo slecht af, maar conflicten tussen groepen zijn universeel. Ze hebben iets gemeen. Ze beginnen altijd met kleine frustraties en de mens voelt zich altijd verbonden met een groep die dan tegen een andere is. Bij frustraties van één of een aantal mensen van een andere groep wordt de hele groep verantwoordelijk gesteld. Dan komen er mensen naar voor om te provoceren en de dingen erger te laten lijken dan ze zijn. Het is erg aanstekelijk. Mensen denken erg vlug,  ja da’s eigenlijk waar, hebben dan nog alleen maar oog voor de fouten van de andere groep en worden blind voor de fouten van de eigen groep en de dingen escaleren. De andere partij is gefrustreerd daardoor en gaat hetzelfde gedrag vertonen.

Ik moet toegeven, alhoewel ik mij zelden tot een groep heb toebehoord gevoeld, de huidige situatie in België laat mij ook niet altijd koud. Als ik bijvoorbeeld vandaag weer lees dat er een facebook groep is waar een aantal Franstalige politici op zijn ingeschreven die de Vlamingen “woekerend ongedierte, die we elke ochtend de Brusselse arbeidsmarkt zien overspoelen om ’s avonds hun geld af te geven aan de vijand” noemen, dan komt de emotie ook naar mij boven. Maar ik mag daar verder niet aan toegeven.

Mensen vinden sociale verbondenheid erg belangrijk en goed, maar het heeft een erg donkere kant. Wanneer die verbondenheid zo groeit dat een groep van mensen zich beter voelt dan een andere, dan loopt het mis, dan komt onverdraagzaamheid en haat naar boven. Er zijn dan altijd mensen die de dingen erger maken en de mensen meeslepen. Mensen van de andere groep schofferen wordt dan aangemoedigd en normaal gevonden.

Het was mooi te zien in de televisieserie “In Europa”. In de aflevering over de oorlog in Ex-Joegoslavië begon een journaliste ten tijde van de oorlog in krantenartikels opzwepende taal te schrijven. De mensen waarover het ging moesten onderduiken omdat ze vreesde voor hun leven. Nu jaren na de oorlog schaamde de journaliste zich. Wanneer er een opgezweepte sfeer is van haat tegen de anderen heeft de mens – die in normale omstandigheden vredelievend is – blijkbaar niet veel nodig om mee te gaan in die logica van haat jegens de andere. Misschien is het wel een combinatie van haat (de andere moet weg) en angst om verdacht worden gevonden als je je loyaliteit met de eigen groep niet genoeg laat zien. Want in die sfeer is niemand veilig.

De taktiek van wij tegen zij gebeurd niet alleen bij grote groepen, zoals landen, nationaliteiten, religies of stammen. Het gebeurt ook op een enigzinds andere manier in onze huidige samenleving in kleiner verband. Vandaag stond er in Humo een artikel over mensen die ontslagen worden. Bazen die een deel mensen willen ontslaan gaan die mensen vaak ook diaboliseren. De journalisten die bij de krant de Morgen werden ontslagen werden opeens enkele weken voor het ontslag om de haverklap vanalles verweten. Er werd een situatie gecreëerd waar iedereen bang werd om ontslagen te worden. De mensen die ontslagen gingen worden – werd achteraf gezien extra hard aangepakt – de andere werden bang gemaakt.

Als men mensen kwijt wil, begint dat altijd met de  diabolisering van die mensen. Kleine pietluttigheden worden tot proporties opgeblazen, wanneer ze dan die kunstmatige proporties bereikt hebben worden die dan gebruikt om anderen van de eigen groep te overtuigen dat er iets drastisch moet gebeuren. De anderen van de eigen groep zijn bang en daarmee de mond gesnoerd en wanneer de tijd is kan de zuivering beginnen, met de zelfgecreëerde valse argumenten als argument.

Zit het in de mens ingebakken ? Mensen in groepen verdelen omdat het sociaal is, want verbondenheid is goed. Maar dan wordt het gebruikt om de andere uit te schakelen. Misschien gaat mijn gedachtengang te ver en is het inderdaad allemaal niet zo erg als ik het nu laat uitschijnen, maar ik zie het behoren tot een groep als meer problematisch dan gewoon alleen te zijn en nergens bij te horen.

Openheid

Het blijft altijd wel moeilijk, een inschatting te kunnen maken in hoeverre je je figuurlijk bloot kan geven en waar de grens ligt waar je dingen beter voor jezelf houdt.

Het heeft vaak met de situatie of omstandigheden te maken, het gezelschap enzo. Er is niets dat ik nog nooit verteld hebt, maar sommige dingen vertel je dan maar aan bepaalde mensen, andere dingen kan je dan weer tegen iedereen vertellen, het is vaak een afweging.

Heel lang heb ik veel voor mezelf gehouden, bang om nog iets te vertellen omdat door slecht inschattingsvermogen je soms dingen vertelde die je beter maar voor jezelf hield. Er was nooit iets wereldschokkends bij, maar er zijn nu eenmaal dingen die mensen liever niet horen. Voor veel mensen heeft eerlijkheid ook zijn grens.

Op een online plaats die ik regelmatig bezoek, is er een spel. Iemand stelt een onderwerp voor dat verband houdt met emoties, gedachten, enz. Daar schrijf je dan je mening over, of je ervaring. Dat kan best ver gaan en dan wordt het toch moeilijk. Het is altijd weer een figuurlijke sprong in het onbekende, dingen over jezelf te vertellen aan anderen. Als je niets zegt, dan ben je veilig, dan maak je geen sprong. Vertel je wel iets, dan maak je die sprong wel en dan bestaat het risico dat je verkeerd neerkomt. Tot zover de metafoor.

Maar als je graag wat meer te weten komt over andere mensen, zit er niks anders op dan af en toe ook wat over jezelf te vertellen. Zo werkt dat nu eenmaal. Dus maak ik af en toe een sprong, tot ik weer eens verkeerd neerkom waarna er weer een tijdje stilte zal volgen. Maar er zit niets anders op, als je een mens wil zijn, moet je af en toe communiceren, want dat is wat mensen doen. Ik heb vroeger af en toe wel eens gedagdroomd – en zelfs echt gedroomd – dat ik geen mens zou zijn, maar dat is verder onrealistisch. Ik kan namelijk niet ontkennen dat ik een mens ben, al is het een beetje een raar mens.

Signalen Blindheid

Signalen Blindheid – Stage One – Wablief ?

Je bent een kind en je hebt geen idee. Soms word je wel eens geprezen omdat je toch zo’n eerlijk kind bent, maar vaak ook verguisd, omdat je “ongepaste” dingen zegt. Misschien was ik wel een figuurlijke olifant in een sociale porcelijnenwinkel. Je vangt wel dingen op, maar begrijpt ze niet. Kinderen die niet van je moeten hebben, kleuterleidsters en later leraressen die niet altijd bepaald dol op je zijn en dat heeft zelfs niet erg veel trauma opgeleverd, want zelfs dat besef kwam maar later. Ik begreep wel vaag – af en toe – dat er iets aan de hand was, maar zo vaag dat ik er niet mee bezig was. En als er problemen waren, dan kon dat niet aan mij liggen. Die gedachte kwam zelfs niet in me op.

Signalen Blindheid – Stage Two – Detectie

Maar na jaren begint het je toch te dagen. Problemen die mensen maken zouden ook wel eens door jou gedrag kunnen veroorzaakt worden. Maar het is toch allemaal vaag. Vaag omdat je slecht bent in het “oppikken van signalen”. Maar je begint er op te letten en na een tijdje maakt het je zelfs af en toe paranoia. Je gaat dingen opmerken, maar je kunt ze niet echt goed interpreteren. Als iemand ziedend van woede is, ja dan, dan is het wel duidelijk, maar als iemand aan het mokken is… is ie dan kwaad om iets dat je gezegd zou hebben, en wat dan ? Of is ie gewoon slecht geluimd en heeft het helemaal niets met jou te maken ? Veel verwarring, veel gedachtes en de slechtste eerst.

Signalen Blindheid – Stage Three – Actie !

Je besluit – elke keer er zo’n situatie voordoet – je pikt een signaal op of denkt er een op te pikken – het te vragen. “Is er iets ?” “Heb ik iets verkeerd gezegd ?” Al zou je begot niet weten wat. Het antwoord was dan vaak “Nee”… Goed ! Opgelucht…. Of toch niet. Na een tijdje had ik begrepen dat mensen, die nukkig zijn, dat meestal niet willen toegeven. Dan hoor je een hele lange tijd later dat er toch iets aan de hand was. Alsof ze verwachten dat jij het allemaal maar moet weten, wat je eventueel verkeerd hebt gezegd of gedaan en dat je ook nog moet kunnen opmerken dat er hen iets scheelt. “Is er iets” … “Nee”… Dan ga je proberen te horen naar de toonhoogte van die “nee”, de gelaatsuitdrukking proberen te lezen. Wegens signalen blindheid vaak niet echt te doen, dus trek je maar de conclusie die in jou het meest voor de hand ligt.. Die is kwaad, maar waarom ? Zo maak je jezelf compleet gek af en toe. Je geeft toch ook geen normale krant om te lezen aan een visueel blinde ?

Signalen Blindheid – Stage Four – Is dat duidelijk ?

Ondertussen wordt je oud en beslis je toch maar om met zo min mogelijk van die vage signalen rekening te houden. Het is anders geen leven. Je gaat ondertussen zelf erg duidelijke taal uitsturen en meldt zo nu en dan dat wanneer iemand een probleem met je heeft, daar heel duidelijk over moet zijn en dat jij niet bereid bent om een spelletje “Wat is nu het probleem ?” te spelen, waarbij jij maar moet gokken wat het eventueel zou moeten zijn, wat eventueel jou aandeel is en wat jou actie zou moeten zijn om het weer goed te maken. Mensen die signalen blind zijn kunnen dat spel niet meespelen, dus alles op tafel en anders geen gezeur.

Signalen Blindheid – Stage Five – Ermee om gaan.

Hoe ga je er mee om ? Daar zal vermoed ik veel verschil zijn tussen mensen, dat hangt af van je karakter. Omdat ik van nature niet veel nood heb aan veel sociaal contact en ik ook niet graag veel gedonder om mijn kop heb, ga ik teveel sociaal contact vermijden. Ik ben ook kieskeurig wanneer het op mensen aankomt. Ik hoef niet bij iedereen geliefd te zijn en ik hoef ook niet overal bij te horen. Mijn innerlijke rust is belangrijker dan sociale contacten en degene die ik heb, zijn van die aard dat de wetenschap van mijn signalen blindheid en daardoor een “recht-door-zee” attitude algemeen bekend is. Geen stress daar. Voor de rest ben ik voorzichtig, maar ook niet overdreven. Ik blijf zeggen wat ik te zeggen heb, maar neem daar meestal mijn tijd en bedenktijd voor. Elke signalen blinde zal wel zijn of haar eigen taktiek hebben, dat moet wel, anders is het niet echt leefbaar. Ik heb maar weinig problemen meer op dat gebied, maar tegelijk ook erg weinig sociaal contact nu. Dat zou allemaal weer kunnen veranderen wanneer er weer meer sociaal contact zou zijn. (Verder nog, het is geen raad of zo, alleen een verhaal en mijn oplossing die voor vele anderen geen ideale is, verre van waarschijnlijk.)