Opgelucht

Ik ben eigenlijk wel erg opgelucht. De laatste tijd ging het niet zo goed. Ten lange leste vreesde ik dat ik opnieuw zou vervallen in een depressie, iets wat ik echt niet zou willen. Maar blijkbaar gaat het nu weer wat beter. Het was opeens terug weg en de laatste week voel ik mij terug beter.

Ik ben er al langer van overtuigd dat je er niet veel aan kan doen, wanneer je depressief wordt. Ik geloof niet meer dat een mens veel vrije keuze heeft. Het is ook niet onlogisch.

Wanneer je ruggenwervel begint moeilijk te doen, dan kan je daar niet veel aan doen, dan heb je pijn, geen mens kan daar met een positieve attitude iets aan verhelpen. Zo geldt dat ook voor de hersenen. Het is ook maar een “lichaamsdeel” en wanneer die niet echt meer mee willen werken, daar kan je niet veel tegen beginnen.

In onze maatschappij aanvaard men dat een ruggenwervel of gelijk ander lichaamsdeel kan disfunctioneren en dat we daar zelf niets aan kunnen doen, echter wanneer het aankomt op de hersenen, dan is dat toch wel een ander verhaal. Daar geloven mensen vaak dat het disfunctioneren ervan een keuze is, niet genoeg je best doen. Dat geloof ik niet echt meer.

Het gaat nu weer beter, maar het is niet mijn eigen verdienste. Mijn hersenen zijn weer wat positiever ingesteld, ik heb geen idee wie ik daar voor moet danken – waarschijnlijk niemand, het zal alleen maar toeval zijn – maar ik ben er wel blij om. Hopelijk blijft het zo.

Het Egocentrisch Spectrum

Voor mij is het de laatste tijd toch wel een beetje een revolutie geweest. Ik heb altijd alles ingedeeld in strikte “vakjes” maar sinds ik het woord “spectrum” ken, of beter, het woord echt begrijp, ben ik de dingen toch enigszins anders gaan bekijken. Tegenwoordig bekijk ik bijna elk gegeven vanuit een spectrum en niet meer vanuit strikt afgescheiden compartimentjes. Het is zelfs zo dat ik het woord spectrum zie als een meer-dimensionaal gegeven dan eerder een lijn van zwak naar sterk.

Zo keek ik gisteren naar een avondvullend televisieprogramma met een actrice. Ik ga naam en toenaam niet noemen omdat dat er verder niet toe doet. Wat me toch erg opviel was het erg egocentrische karakter van deze actrice, ze was bezorgd over wat mensen zouden denken over wat ze die avond allemaal te vertellen had en haar drie-uur durend verhaal ging bijna uitsluitend over haarzelf. Ze gaf het op een gegeven moment ook toe, ze was ook mede actrice geworden uit egocentrische redenen, omdat ze graag in de belangstelling staat en haar relatie met een collega acteur was afgesprongen, mede omdat het moeilijk is zei ze, dat twee mensen die zo graag in de belangstelling staan, om samen te leven. Dat was wel zo eerlijk.

Het is een algemeen aanvaard gegeven dat autistische mensen egocentrisch zijn, maar misschien zijn autisten dan wel egocentrisch, maar op hun aparte manier. Ik kan alleen maar voor mezelf spreken, maar het lijkt me dat autisten egocentrisch worden gevonden omdat ze veel in hun eigen leefwereldje bezig zijn, zonder genoeg aandacht te hebben voor de naaste medemens.

Dat wil ik best onderschrijven, want dat is vaak waar. Dus akkoord, autisten hebben binnen het egocentrische spectrum dat nadeel. Maar binnen datzelfde egocentrische spectrum zijn de meeste autisten niet bezig met in het middelpunt van de belangstelling te staan. Ze zijn vaak ook niet bezig met het egocentrische ideaal om zoveel mogelijk geld te verdienen, al was het maar omdat ze de mogelijkheid niet hebben in een maatschappij waarin ze niet passen.

Binnen het egocentrische spectrum past de autist als het aankomt om met de eigen vaak onzinnige dingetjes bezig te zijn, daar heeft niemand last van en ook dat hij of zij wat te weinig “oog” heeft voor de noden van een ander, daar valt zeker wat voor te zeggen, maar er kan bij verteld worden dat het niet om moedwilligheid gaat, maar vaak om blindheid.

Daartegenover staat dat niet-autisten minstens even egocentrisch kunnen zijn, weliswaar op een andere manier, maar er wordt niet ondergedaan ten opzichte van de autistische medemens. We zitten alleen op een andere golflengte wat betreft egocentrisme, zoals trouwens bij vele andere dingen, maar het hoeft zeker niet meer of minder te zijn.

Rest mij wel om een laatste opmerking te maken. Veel personen met autisme hebben een schuldcomplex aangepraat gekregen. Dat zou bij deze bestrijd moeten worden. Ik ben niet van mening dat er geen probleem is, maar binnen het spectrum van het egocentrisme zijn autisten zeker geen koplopers, als er gepraat moet worden over het onderwerp, moet zeker ook het egocentrisme van niet-autisten aan bod komen. Misschien lezen de bankdirecteurs dit niet graag, maar het is wel een feit.

Verder zou ik autisten aanraden die het verwijt krijgen om egocentrisch te zijn, te melden dat ze niet meer egocentrisch zijn dan de gemiddelde mens, alleen anders-egocentrisch in het spectrum, zoals ze ook anders-empathisch zijn binnen het empathische spectrum. Voor alles is er een meer dimensionaal spectrum wat het ene nooit superieur of inferieur stelt aan het andere.

Heel misschien zit er wel een logica in. Mensen die graag heel veel aandacht genieten – dat zullen ook niet alle niet-autisten zijn, zullen misschien extra veel aandacht besteden aan anderen in de hoop die aandacht terug te krijgen, waar autisten veel minder behoefte hebben aan aandacht, of alleen aandacht willen bij momenten, minder oog gaan hebben om aandacht te geven aan anderen, omdat ze niet zoveel behoefte hebben om aandacht terug te krijgen.

Dit alles is natuurlijk een gedachtegang uit mijn eigen ervaringen. Misschien heeft de doorsnee autist wel meer behoefte aan aandacht als ik er krediet voor wil geven. Op dat punt van veel of weinig aandacht willen hebben – en alleen op dat punt – ben ik waarschijnlijk wel een kernautist. Op gebied van geschreven taalvaardigheid ben ik dan weer een vlotte Asperger. Het past allemaal in een meerdimensionaal spectrum.

Rigide Denkpatronen

Er is een figuurlijke valstrik waar ik nog veel in trap. Dat weet ik namelijk omdat ik daar soms op gewezen wordt en achteraf bekeken heb ik ook het besef dat ik dat doe. Het is wel moeilijk uit te leggen.

Van kinderen met autisme wordt vaak gezegd dat ze de logische verbanden niet kunnen leggen. Dat een stoel in de keuken een stoel is, maar niet begrijpen dat een stoel in de woonkamer die er enigzinds anders uit ziet ook een stoel is. Dan gaat het om voorwerpen en wanneer een kind ouder wordt gaat het dan toch begrijpen. Veel moeilijker blijft het als het om begrippen en situaties gaat, die wazige dingen die je niet aan kan wijzen.

Als er dan iets nieuws is, een nieuwe situatie en dergelijke moet je afgaan op eigen kennis en ervaringen, wat je ooit gezien of gehoord en begrepen hebt enzomeer en aan de hand daarvan de nieuwe situatie proberen in te schatten en te begrijpen. Maar blijkbaar blijf ik daar te rigide in. Ik kan verbanden leggen tussen A en B, maar het is moeilijker dan het lijkt, want A kan je nooit 100% vergelijken met B en behalve vergelijken moet je de vergelijking dus ook bijstellen of misschien zelfs combineren met verschillende.

Random voorbeeldje : Zo kwam ik er bevoorbeeld op dat een huwelijk eigenlijk lijkt op een kleine economie, man en vrouw komen tesamen om een klein bedrijfje te starten (een gezin), gaan dan woonst en spullen vergaren, zorgen voor het nageslacht (de opvolgers) en zorgen voor elkaar wanneer er een ziek wordt (sociale zekerheid). Dan gaat mijn gedachtengang zo ver dat ik de vergelijking 100% doortrek en vergeet dat de vergelijking maar gedeeltelijk opgaat en dat een huwelijk meer is dan alleen maar een kleine economie.

Vergelijkingen die ik vaak maak zijn rigide en ik heb moeite om dan te nuanceren. Vergelijkingen kun je nooit voor 100% toepassen op situatie A, B, C,… en toch doe ik dat vaak. Als iemand dan een probleem heeft zeg ik soms dat ik het volkomen begrijp omdat ik een geschikt vergelijk in mijn hoofd vond, alleen kom ik later dan tot de vaststelling dat ik het eigenlijk helemaal verkeerd begrepen heb omdat ik bijvoorbeeld een eigen vroegere ervaring voor 100% doortrok op de situatie van iemand anders.

Wat kinderen moeilijk kunnen – vergelijkingen maken of verbanden zien – lukt nu natuurlijk wel, maar de verbanden zijn te rigide, ik neem ze eigenlijk letterlijk over zonder ze aan te passen aan de nieuwe situatie die ik wil begrijpen. En soms, wanneer je dan weer eens verkeerde conclusies getrokken blijkt te hebben, ga je weer alles wat je weet in vraag stellen, een overcompensatie.

Het brein is onflexibel.

In Detail

Er wordt vaak gezegd dat autisten zwart-wit denkers zijn en ik kan het natuurlijk alleen maar over mezelf hebben, maar wat mezelf is het dus wel waar en ook weer niet. Ik denk dat ik gewoon fundamenteel anders denk, in detail.

Wanneer ik nadenk over een probleem, een stelling of een idee dan pik ik daar meestal een detail uit en ga daar dan diep op in. Het is niet dat ik dan niet zou weten dat ik maar een deel van de materie aan het analiseren ben, maar het is de enige manier waarop ik goed kan nadenken.

Dat wil niet zeggen dat ik dan volledig in zwart en wit denk en oordeel, ik splits het alleen op in vele stukjes. Dat neemt soms veel tijd in beslag, maar ik kan best nadenken over een detail en bijvoorbeeld volgende week een heel ander detail van hetzelfde probleem behandelen. Na een tijd, wanneer ik alle behandelde details bij elkaar kan leggen krijg ik een genuanceerder beeld, gedachtengang en ideeën.

Volgens mij heeft iedereen daar in meerdere of mindere mate last van, maar veel mensen zijn toch in staat om simultaan een aantal dingen tesamen te voegen en een synthese te maken van al de details uit één onderwerp, wat veel sneller tot een genuanceerd gedachtengoed zal leiden.

Het is voor mij geen probleem, om de dingen eerst in aparte stukjes te zien, daar over na te denken en een mening te vormen en achteraf alles samen te laten komen. Er stelt zich echter wel een probleem met de geloofwaardigheid.

Wanneer ik een gedachte heb over een detail van een probleem, situatie enzomeer, kan het zijn dat ik devolgende week een ander detail neem uit hetzelfde onderwerp om over na te denken. Dan kan het zijn wat ik beweer helemaal contradictorisch lijkt van wat ik een week eerder beweerde. Dat is namelijk niet zo ongewoon. Om een genuanceerd standpunt te verkrijgen moet je A en B verzoenen, een synthese maken, maar als je dat niet tesamen en op hetzelfde tijdstip doet, dan kunnen je eigen standpunten soms erg contradictorisch lijken.Voorbeeld om te verduidelijken :

Zo is mijn conclusie over de mensheid dat die over het algemeen zijn best wel doet, maar als ik dan bijvoorbeeld over onverdraagzaamheid nadenk zal ik een ongenuanceerd beeld geven van de mens, een detail van de mens, zonder rekening te houden met alle dingen die wel goed gaan. Een week later kan ik het dan misschien hebben over wat de mens allemaal goed doet. Als je die twee verhalen samen legt heb je twee contradictorische verhalen die samengevoegd moeten worden om een genuanceerd beeld te krijgen. Dat samenvoegen gebeurd bij mij nooit automatisch, het komt pas later. De meeste mensen kunnen meteen een gebalanceerd verhaal vertellen.

Zoals gezegd, voor mij is dat niet zo’n probleem omdat het de manier is waarop ik denk en ik van mezelf weet dat alles altijd wel samenkomt, alleen het heeft altijd zijn tijd nodig. Dat is trouwens een van de grootste redenen waarom ik blog en ik vroeger een website over autisme had. Om voor mezelf alle verschillende bedenkingen en dus alle verschillende details fysiek op een hoopje te hebben met de heimelijke wens om ooit eens genoeg materiaal te hebben om alles eens samen te leggen om er een genuanceerde synthese van te kunnen maken.

Ik besef wel dat denken in detail, en dit dan openbaar maken, kan leiden tot een gevoel bij anderen van labiliteit ten opzichte van mij. Ik begrijp zelf maar al te goed wanneer iemand op maandag iets zegt en devolgende dag lijkt hij totaal iets anders te zeggen, dat dat niet goed aankomt en onbegrepen gaat blijven.

Denken in details, dat is wat ik doe, het gaat niet anders, maar het is ook een reden om mijn gedachten vaak voor mezelf te houden, omdat wanneer ik iets openbaar zeg of schrijf, er tenminste toch al een begin van samenhang moet zijn. Deze post is een eerder samenhangende post, maar dat zijn ze niet percé allemaal. Ze zijn correct, maar vaak onvolledig. De synthese is vaak nog niet gemaakt en misschien denken alle mensen wel gewoon in details, maar de meeste kunnen die details héél snel samenvoegen.

Vergelijkend Denken

Vandaag ben ik wat aan het nadenken geweest over denken. Ik weet eigenlijk zelf amper hoe ik denk, dus ik kan zeker niet weten hoe andere mensen nadenken. Soms denk ik wel eens dat er misschien niet zoveel verschil is tussen mensen onderling, in de manier waarop ze denken, andere dagen denk ik dat weer wel. Het is ook niet belangrijk – alleen vind ik het wel interessant.

De enige manier om een beetje te achterhalen hoe mensen nadenken is naar hun gedrag te kijken en naar wat ze allemaal te vertellen hebben. Daar merk ik dan toch dingen die nu net anders zijn bij heel wat mensen ten opzichte van hoe ik denk. Ik merk dat mensen vaak bezig zijn met vergelijken. Dan denken ze na over zichzelf met andere mensen als referentiepunt.

Vaak vergelijken mensen hun uiterlijk met dat van andere mensen, hun gewicht bevoorbeeld. Mensen hebben vaak rolmodellen – vaak onrealistische – waar ze aan willen beantwoorden. Vaak willen ze ook dezelfde materiele zaken, als de buurman iets koopt, dan wil men dat ook, of nog beter. Dat zijn eerder allemaal negatieve dingen, er wordt ook vergeleken in positieve zin. Het zijn clichée voorbeelden die natuurlijk niet voor iedereen gelden, maar wat ik er mee wil aantonen is dat mensen heel vaak vergelijken. Ik vergelijk ook vaak, maar vergelijk zelden mezelf met iemand anders.

Ik vergelijk mensen onderling met elkaar, om daar de gelijkenissen en verschillen vast te stellen, maar mezelf vergelijken met iemand anders, dat gebeurt veel minder. Het is niet zo dat ik in mijn kindertijd had besloten om mezelf niet te vergelijken met anderen of zo, het kwam nooit bij me op. Het heeft betrekkelijk lang geduurd voordat ik begreep dat andere mensen net zo waren als ik. Ik had het idee dat ik “ik” was en mensen “mensen” en dat daar geen vergelijkingspunten waren. Nog veel later, toen ik al lang besefte dat “ik” ook “mens” was, heeft het dan nog héél lang geduurd voor ik echt begreep dat ook mijn gedrag een invloed kon hebben op anderen. Ik wist wel dat ik een aantal zaken niet mocht, zoals mensen uitschelden om maar een voorbeeld te noemen, maar dat besef kwam er vooral omdat ik wist dat ik gestraft zou worden. Maar dat ik daar andere mensen mee kon kwetsen, dat besef is maar later gekomen.

Ik vermoed dat dat een reden is waarom ik zelden een vergelijking maakte tussen mezelf en anderen en dat dat tevens ook de reden is waarom mijn identiteitsvorming atypisch is verlopen. Ik vergeleek niet omdat ik het verband niet zag tussen mezelf en anderen. Ik heb het vergelijken wel geleerd, maar vaak lopen de vergelijkingen mank of zijn ze soms te ver gezocht.

Wat in dat verband ook bij me opkwam was dat niet-letterlijke taal, metaforen, spreuken en gezegden, vaak ook vergelijkingen zijn, die een situatie moeten verduidelijken met een – andere – gelijkaardige situatie. Zo ben ik wel een fan geworden van metaforen. Niet die van anderen, want die begrijp ik vaak niet, maar het zelf bedenken van metaforen. Maar ik heb al gemerkt dat ze vaak ook te ver gezocht zijn. Als je een vergelijking wil maken, moet er nog wat logica in blijven en wanneer je dan een detail uit een situatie neemt en je maakt daar dan een nieuw detailverhaal van die dan een metafoor zou moeten zijn, dan gaan mensen die de gewoonte hebben om de dingen wat ruimer te interpreteren, het metafoor helemaal niet snappen of naast de kwestie vinden.

Dat alles bracht me tot de gedachte : Vergelijken autisten minder dan andere mensen ? Dan dacht ik aan mijn vorige blogpost, waar ik het over onverwachte situaties had. Moet je – om op onverwachte situaties goed te kunnen reageren – ook geen vergelijkingen kunnen maken ? Putten uit vroegere ervaringen die soortgelijk zijn maar toch niet helemaal hetzelfde en die gebruiken om nieuwe onverwachte situaties goed in te schatten en daar dan gepast en efficient op te kunnen reageren ? Met andere woorden, het flexibel omgaan met vroegere ervaringen zodat je ze kunt vergelijken met een nieuwe situatie.

Dus flexibel vergelijken moet je kunnen, maar op een manier dat de vergelijking niet mank gaat lopen. Ik heb het gevoel dat ik dat doe, ofwel te weinig vergelijken ofwel het veel te ver gaan zoeken. Dan is er twijfel, ben ik het niet te ver gaan zoeken ? Is het te begrijpen ? Begrijp ik het wel allemaal echt ? Zoals nu.