Mijn ouders zijn geboren tijdens de tweede wereldoorlog en mijn grootouders waren twintigers tijdens die tijd. Ik kreeg er af en toe wel wat over te horen maar zoals ik het me herrinner wist ik echt niet waar dat over ging, behalve dat het een slechte tijd was. Later wanneer ik de dingen beter kon beseffen was ik geshockeerd te horen over de holocaust. Hoe kan dat nu ? Volwassenen waren (in mijn beleving) toch altijd verstandige mensen.
De tweede wereldoorlog heeft me altijd erg geïnteresserd, vooral omdat ik het niet kon begrijpen en het zo wilde begrijpen. Het begrijpen kwam stilletjesaan, al zal ik het misschien nooit helemaal begrijpen. Er is een lange fase geweest waar ik vermoedde dat mensen zoals Hitler buiten slecht, ook ziek zijn, ziek in de hersenen op een erg kwalijke manier, dat geloof ik nog steeds.
Waar ik veel langer heb over gedaan is proberen te snappen waarom er bij zulke conflicten en gruweldaden, er zo weinig mensen in opstand komen, of er wat van zeggen. Ik begreep dan dat mensen bang zijn en het gewoon niet durven. Dat begreep ik ook wel, bang om zelf devolgende te zijn die weggevoerd wordt. Maar waarom deden er zoveel mensen mee ? Je gedeist houden kan ik nog snappen, maar effectief de beulen mee gaan helpen en zelf beul worden ? Dat was moeilijk te begrijpen.
Er is momenteel een interessante reeks op de BBC over de oorsprong van de mens (Incredible Human Journey) over het vertrek van de mens uit Afrika. In aflevering drie ging het over de aankomst in Europa. Er werden daar een aantal feiten die zeker zijn naar voor gebracht. De neanderthaler leefde al enkele honderdduizenden jaren in Europa, ze hadden betere instrumenten, waren fysiek sterker en hoogstwaarschijnlijk niet dommer. Ze zouden alleen minder sociaal zijn geweest, minder netwerking hebben gehad. Zonder dat er bewijzen voor zijn, er valt wel wat voor te zeggen. De moderne mens verscheen 40.000 jaar geleden in Europa, niet veel later was de neanderthaler uitgestorven. Zonder dat het bewezen kan worden, maar hebben we hier te maken met de allereerste volkerenmoord ? Op het internet wordt dat op verschillende websites naar voor gebracht, naast andere theorieën. Maar als je de recente geschiedenis van de mens kent is het wel een plausibele optie.
De hele menselijke geschiedenis wordt gekenmerkt door conflicten, wij tegen zij, oorlogen, etnische zuiveringen, de holocaust. Het is de ultieme uitkomst van conflicten tussen twee groepen.
Gelukkig loopt het niet altijd zo slecht af, maar conflicten tussen groepen zijn universeel. Ze hebben iets gemeen. Ze beginnen altijd met kleine frustraties en de mens voelt zich altijd verbonden met een groep die dan tegen een andere is. Bij frustraties van één of een aantal mensen van een andere groep wordt de hele groep verantwoordelijk gesteld. Dan komen er mensen naar voor om te provoceren en de dingen erger te laten lijken dan ze zijn. Het is erg aanstekelijk. Mensen denken erg vlug, ja da’s eigenlijk waar, hebben dan nog alleen maar oog voor de fouten van de andere groep en worden blind voor de fouten van de eigen groep en de dingen escaleren. De andere partij is gefrustreerd daardoor en gaat hetzelfde gedrag vertonen.
Ik moet toegeven, alhoewel ik mij zelden tot een groep heb toebehoord gevoeld, de huidige situatie in België laat mij ook niet altijd koud. Als ik bijvoorbeeld vandaag weer lees dat er een facebook groep is waar een aantal Franstalige politici op zijn ingeschreven die de Vlamingen “woekerend ongedierte, die we elke ochtend de Brusselse arbeidsmarkt zien overspoelen om ’s avonds hun geld af te geven aan de vijand” noemen, dan komt de emotie ook naar mij boven. Maar ik mag daar verder niet aan toegeven.
Mensen vinden sociale verbondenheid erg belangrijk en goed, maar het heeft een erg donkere kant. Wanneer die verbondenheid zo groeit dat een groep van mensen zich beter voelt dan een andere, dan loopt het mis, dan komt onverdraagzaamheid en haat naar boven. Er zijn dan altijd mensen die de dingen erger maken en de mensen meeslepen. Mensen van de andere groep schofferen wordt dan aangemoedigd en normaal gevonden.
Het was mooi te zien in de televisieserie “In Europa”. In de aflevering over de oorlog in Ex-Joegoslavië begon een journaliste ten tijde van de oorlog in krantenartikels opzwepende taal te schrijven. De mensen waarover het ging moesten onderduiken omdat ze vreesde voor hun leven. Nu jaren na de oorlog schaamde de journaliste zich. Wanneer er een opgezweepte sfeer is van haat tegen de anderen heeft de mens – die in normale omstandigheden vredelievend is – blijkbaar niet veel nodig om mee te gaan in die logica van haat jegens de andere. Misschien is het wel een combinatie van haat (de andere moet weg) en angst om verdacht worden gevonden als je je loyaliteit met de eigen groep niet genoeg laat zien. Want in die sfeer is niemand veilig.
De taktiek van wij tegen zij gebeurd niet alleen bij grote groepen, zoals landen, nationaliteiten, religies of stammen. Het gebeurt ook op een enigzinds andere manier in onze huidige samenleving in kleiner verband. Vandaag stond er in Humo een artikel over mensen die ontslagen worden. Bazen die een deel mensen willen ontslaan gaan die mensen vaak ook diaboliseren. De journalisten die bij de krant de Morgen werden ontslagen werden opeens enkele weken voor het ontslag om de haverklap vanalles verweten. Er werd een situatie gecreëerd waar iedereen bang werd om ontslagen te worden. De mensen die ontslagen gingen worden – werd achteraf gezien extra hard aangepakt – de andere werden bang gemaakt.
Als men mensen kwijt wil, begint dat altijd met de diabolisering van die mensen. Kleine pietluttigheden worden tot proporties opgeblazen, wanneer ze dan die kunstmatige proporties bereikt hebben worden die dan gebruikt om anderen van de eigen groep te overtuigen dat er iets drastisch moet gebeuren. De anderen van de eigen groep zijn bang en daarmee de mond gesnoerd en wanneer de tijd is kan de zuivering beginnen, met de zelfgecreëerde valse argumenten als argument.
Zit het in de mens ingebakken ? Mensen in groepen verdelen omdat het sociaal is, want verbondenheid is goed. Maar dan wordt het gebruikt om de andere uit te schakelen. Misschien gaat mijn gedachtengang te ver en is het inderdaad allemaal niet zo erg als ik het nu laat uitschijnen, maar ik zie het behoren tot een groep als meer problematisch dan gewoon alleen te zijn en nergens bij te horen.
